Heet van de naald
Blog van Seldenrijk
Ethische kwesties niet uit de weg gaan
De titel van deze weblog ontleen ik aan paus Benedictus XVI (geb. 1927). Hij ontving vorige week de deelnemers aan de algemene vergadering van de Congregatie voor de geloofsleer. Natuurlijk ging het daar ook over oecumene. Maar wat mij opviel, was zijn waarschuwing om niet in onverschilligheid te vervallen. Wie had daarvoor eerder ook al gewaarschuwd? Wel, de humanistische Poolse filosoof prof. dr. Leszek Kolakowski (1927-2009). Hij waarschuwde voor algehele onverschilligheid. Dat is een situatie waarbij niemand meer ergens in gelooft. Een situatie waarbij het niemand ergens meer om gaat. Als het leven maar leuk is. Maar zó kan het leven juist niet leuk blijven. Hoezo? Wel, totale onverschilligheid loopt uit op de ‘tolerantie’ van neoliberale intoleranten. Loopt uit op voortdurende en steeds agressievere en onverdraagzamere aanvallen. Loopt uit op agressieve onverdraagzaamheid tegenover wie leeft en werkt vanuit de bronnen van onze cultuur. Nota bene! Waarom hebben we voor die bronnen geen enkele interesse meer? Zonder zijn bron houdt een rivier toch op te stromen? Waarom kijken we niet meer naar wat mensen bindt? Met die agressieve onverschilligheid gaan we de grote ethische kwesties van onze tijd uit de weg. Ook als we die kwesties tot puin filosoferen is er geen moreel houvast! Nieuwe tijden, nieuwe mores. Maar mogen we het zover laten komen dat we in barbarij vervallen?
Van Kolakowski terug naar Benedictus XVI. Volgens de paus mogen we de grote morele kwesties over het menselijk leven, het gezin, de seksualiteit en de bio-ethiek niet verwaarlozen. Kortom: de zorg voor het leven. Zijn voorganger zei het als volgt: “Wie zijn antenne voor God verliest, verliest het besef van de betekenis van het menselijk leven.” Zonder verbinding met haar bron vervalt onze cultuur in decadente barbarij. We komen er ook niet als we geschiedenis zien als een vorm van sentimenteel moralisme: bijvoorbeeld ‘het zonder reden doden van groepen onschuldige mensen is verkeerd.’ Aan dat gevoelen hebben we weinig, omdat niemand het tegendeel zal beweren. Als we de geschiedenis niet willen kennen, móéten we die herhalen. Er zit niets anders op. Vandaar de veelzeggende spreuk op de gevel van het gebouwencomplex van de Raad van State: ‘De kennis van een gevolg hangt af van de kennis van de oorzaak en sluit die in.’ Wie zich niet aan de bron laaft, loopt het risico te worden ‘vergiftigd. Daarom moet in ons land de Raad van State een stabiele factor zijn te midden van een omgeving, waar de tijdgeest regeert. Vorige week nam hij afscheid van de Raad: mr. Herman Tjeenk Willink (geb. 1942), vicepresident van de Raad van State. Hij heeft de wacht gehouden bij de democratische rechtsstaat. Rechtsstaat en democratie zijn niet los verkrijgbaar. “We zitten in een klimaat dat voornamelijk wil afrekenen. Dat is lastig, want er zijn geen gemakkelijke oplossingen”, zo zei hij afgelopen vrijdag in een interview met het dagblad Trouw. Na de ontzuiling is nooit meer serieus nagedacht over een nieuwe verhouding tussen burgers, politiek en staat, over wat mensen bindt. “Je moet voortdurend rekening houden met de gevoelens van minderheden.” De boel is verrommeld, aldus de voormalige ‘onderkoning’ van Nederland.
Er is nog iemand die kritiek heeft op de sentimentele samenleving. Dat is de scherpzinnige psychiater en cultuurcriticus Theodore Dalrymple (geb. 1949). Volgens hem worden vrijheid en zelfontplooiing ten onrechte als zelfstandige waarden voorgesteld. Persoonlijke beschavingsidealen gaan teloor en dat is een ramp voor het persoonlijke en maatschappelijke leven. In onze tijd ontstaat er een culturele armoede. De oorzaak van die armoede moeten we zoeken bij de intellectuelen. Sinds de Verlichting (en in de twintigste eeuw op grote schaal) hebben die intellectuelen gaandeweg de fundamenten van onze beschaving aangetast. En nu kijken zij, op politiekcorrecte wijze, weg van de problemen die dat binnen onze cultuur heeft veroorzaakt, zo zegt Dalrymple. Denk aan de discussie over ‘voltooid leven’. Wanneer we de rede, ons verstandelijk denken opofferen aan de cultus van het gevoel, heeft dat perverse gevolgen. Dan demoraliseert de samenleving en valt uiteen.
Sentimentaliteit is een emotie die niet erkent dat een oordeel nodig is verantwoord te handelen, voor de manier waarop we moeten reageren op wat we zien en horen. Sentimentaliteit kan geen kwaad wanneer het beperkt blijft tot de privésfeer. Niemand is uiteraard helemaal immuun voor manipulatie van zijn emoties. Maar als bron van publiek beleid of van publieke reactie op gebeurtenissen of maatschappelijke problemen is het even rampzalig als wijd verbreid. Denk aan de zaak Mauro of de recente en ongegronde ophef over een zelfs niet bestaande ‘homotherapie’ van het Amsterdamse Different. De cultus van het gevoel verwoest volgens Dalrymple ons denkvermogen. En zelfs het besef dat denken nodig is, wordt verwoest. Want het hebben van een mening over een kwestie vinden we belangrijker dan het beschikken over informatie over die kwestie. Vanwaar de onwil om de postreligieuze sentimentaliteit op te geven en ons verstandelijk denken weer ruimte te geven? De bekende en buitengewoon begaafde Franse wiskundige en filosoof Blaise Pascal (1623-1662) schreef: Travaillons donc à bien penser. Voilà le principe de la morale. Laten we dus ons best doen om goed te denken. Dat is het grondbeginsel van de ethiek.